उपघटक 2.2 : विरुद्धार्थी शब्द |
इसे जानें
☞ जिन दो शब्दों के अर्थ एक दूसरे के विपरीत होते हैं, उन्हें 'विरुद्धार्थी' अथवा विपरीतार्थक (विलोम) शब्द कहते हैं।
☞ विरुद्धार्थी शब्द की जोड़ी में एक शब्द अर्थ के जिस भाव को बताता है, तो दूसरा शब्द अर्थ के उस भाव के अभाव को सूचित करता है।
☞ छात्र शब्दों का संग्रह करें और अधिक से अधिक उनके अर्थ समझकर उसका अभ्यास करें।
☞ प्रश्न के पर्याय का चुनाव करते समय सावधानी बरतें। जल्दबाजी में चुनाव न करें।
☞ सामान्य स्थिति के सापेक्ष विरुद्धार्थी शब्दों के अर्थ विपरीत अर्थवाले होते हैं।
शब्द - विलोम अग्रज x अनुज अनंत x अंत प्रतिकूल x अनुकूल पराया x अपना अथ x इति अमृत x विष अभिमान x नम्रता अँधेरा x उजाला अंधकार x प्रकाश अर्थ x अनर्थ अनुराग x विराग अवरोह x आरोह अल्प x अधिक अल्पायु x दीर्घायु अतिवृष्टि x अनावृष्टि अधिक x न्यून आकर्षण x विकर्षण आकाश x पाताल आयात x निर्यात आदि x अंत आगामी x गत आदान x प्रदान आदर्श x यथार्थ आशा x निराशा उपेक्षा x अपेक्षा आभ्यंतर x बाहय आदर x अनादर निरादर आग्रह x दुराग्रह आय x व्यय अनिवार्य x वैकल्पिक आलस्य x स्फूर्ति आरंभ x अंत इच्छा x अनिच्छा उचित x अनुचित उदार x संकीर्ण, अनुदार उपकार x अपकार उपाय x निरुपाय उपर्युक्त x निम्नलिखित उतार x चढ़ाव उर्वर x ऊसर ऊष्ण x शीत एक x अनेक ऐच्छिक x अनैच्छिक/अनिवार्य कड़वा x मीठा कठोर x कोमल कृत्रिम x स्वाभाविक क्रिया x प्रतिक्रिया क्षणिक x शाश्वत खेद x प्रसन्नता गमन x आगमन गुण x अवगुण गर्मी x सर्दी चंचल x स्थिर छूत x अछूत जल x निर्जल,थल जय x पराजय जीवन x मृत्यु,मरण दयालु x निर्दय देव x दानव दुराचारी x सदाचारी धीर x अधीर नश्वर x अनश्वर निरक्षर x साक्षर निंदा x स्तुति पक्ष x विपक्ष परकीया x स्वकीया पूर्ण x अपूर्ण आविर्भाव x तिरोभाव आहार x निराहार इहलोक x परलोक उत्कर्ष x अपकर्ष नकद x उधार अनुपस्थित x उपस्थित उत्तर अनुत्तर, x प्रश्न ऋणी x उऋण उत्कृष्ट x निकृष्ट उत्तम x अधम ऊँचा x नीचा एकता x अनेकता ऐतिहासिक x अनैतिहासिक कृश x हृष्ट-पुष्ट कीर्ति x अपकीर्ति कृतज्ञ x कृतघ्न क्रय x विक्रय खरा x खोटा खाद्य x अखाद्य गुप्त x प्रकट घात x प्रतिघात चल x अचल छल x निश्छल जंगम x स्थावर जन्म x मृत्यु ठोस x तरल दाता x याचक गहरा x उथला दोषी x निर्दोष धनी x निर्धन निर्मल x मलिन निकट x दूर न्याय x अन्याय पवित्र x अपवित्र सार्थक x निरर्थक पुण्य x पाप दंड x पुरस्कार आर्य x अनार्य आवाह्न x विसर्जन ईश्वर x अनीश्वर उदय x अस्त उन्नति x अवनति उपयोग x अनुपयोग उद्यमी x आलसी उग्र x शांत उत्थान x पतन उत्तीर्ण x अनुत्तीर्ण ऋजु x कुटिल ऐक्य x अनैक्य कायर x साहसी, वीर कटु x मधु कर्म x निष्कर्म पद्य x गद्य प्रेम x घृणा चर x अचर जड़ x चेतन कृपालु x क्रूर, निर्दयी क्षम्य x अक्षम्य खंडन x मंडन गरीब x अमीर शिष्य x गुरु जंगली x पालतू जटिल ,कुटिल x सरल तरुण x वृद्ध दिन x रात दुर्लभ x सुलभ धर्म x अधर्म नख x शिख नूतन x पुरातन पंडित x मूर्ख पतिव्रता x कुलटा पाश्चात्य x पौर्वात्य प्रत्यक्ष x परोक्ष प्राचीन x नवीन मलिन x निर्मल बंधन x मुक्ति/मोक्ष निर्बल x बली अभद्र x भद्र अभाव x भाव स्वस्थ x रुग्ण राग x विराग, द्वेष हानि x लाभ संकल्प x विकल्प निषेध x विधि मित्र x शत्रु मंगल x अमंगल विधवा x सधवा वृद्धि x क्षय शिव x अशिव शुभ x अशुभ कुपुत्र x सुपुत्र सजीव x निर्जीव दुर्गंध x सुगंध संक्षेप x विस्तार सक्रिय x निष्क्रिय अहित x हित रोना x हँसना बाढ़ x सूखा बुराई x भलाई भारी x हल्का मितव्यय x अपव्यय दास, x सेवक मानव x दानव मिलन x बिछोह वाचाल x मूक यश x अपयश रहित x सहित रात्रि x दिवस लोभ x संतोष संपन्न x विपन्न दूषित x विशुद्ध समर्थन विरोध वृद्ध x युवक शयन x जागरण शीत x उष्ण पराधीन x स्वाधीन सगुण x निर्गुण असुर x सुर दुख x सुख शोक x हर्ष अहिंसा x हिंसा ज्ञान x अज्ञान प्रेम x घृणा बुरा x भला बद्ध x मुक्त भूत x भविष्यत् मनुष्यता x पशुता मान x अपमान मिथ्या x सत्य मोक्ष x बंधन योगी x भोगी रक्षक x भक्षक अपशकुन x शकुन नीरस x सरस राजा x रंक वक्र x ऋजु वरदान x अभिशाप विजय x पराजय वादी x प्रतिवादी शुष्क x आर्द्र शिष्ट x अशिष्ट सामिष x निरामिष सौभाग्य x दुर्भाग्य सूक्ष्म x स्थूल रुदन x हास्य अज्ञात x ज्ञात |
|
Post a Comment